Geleneksel Türk Halk Müziği dünyasal bir müzik türü olup, makamsaldır. Bu türü
belirleyen öğeleri şöyle sıralayabiliriz:
| 1. Dizgisel
öğeler: |
Onyedili perde dizgesi kullanılır. |
 |
| 2. Çalgısal
öğeler: |
Bağlama, cura, divan, üçtelli, tanbura,
kabak kemane, sipsi, kaval, mey, davul ve zuma, bu türün içinde
kullanılan belli-başlı çalgılardır. |
 |
| 3. Ezgisel öğeler: |
Ezgiler bezekli olup; küme motif ve ezgisel
kelimeleri yoğun olarak kullanılmıştır. |
 |
| 4. Ritmsel öğeler: |
Usulsüz ve Usûllü olabilir. Usûllü alt
türler de, genel olarak onbeş zamanlıya kadar olan küçük usûller
kullanılmış olmakla birlikte on zamanlıya kadar olan usûller daha
yoğundur. |
 |
| 5. Biçimsel
öğeler: |
Genel olarak bir bölümlü biçimler
kullanılmıştır. |
 |
| 6. îcrasal öğeler: |
Bu öğeleri ağız, tavır ve düzen olarak üçe
ayırabiliriz. |
a. Ağız: Sözel türlerde türü belirleyen bir öğedir. Sözgelimi
Karadeniz ağzı, Arguvan ağzı, Rumeli ağzı gibi.
b. Tavır: "Tavır" Uzun süreli sesleri belirli bir bilinç içinde bölerek
yeni kümeler oluşturma, tavır'in ilk aşamasını belirler. Örneğin; dörtlük süreyi
eser içinde sürekli olarak, noktalı onaltılık, iki onsekizlik ve iki onaltılık
şekliyle bölerek seslendirme, bir başka deyişle süresel çatal tavır'ın ilk
aşamasıdır. Bu sürelerin her biri, bağlama türü çalgıların tellerine
bölüştürülerek seslendirilirse, tavrın ikinci aşaması, dolayısı ile tavır
oluşmuş olur. Hem sözel hem çalgısal türlerde, türü belirleyen bir öge olarak
kullanılır.
Örneğin; Zeybek tavrı'nın, Zeybek türünü belirleyen öğelerden biri olması gibi.
c. Düzen: Seslendirilecek eserin makamı, dolayısı ile durak ve güçlü
sesleri dikkate alınarak, telli çalgılarda her telin belirli bir sese
eşleştirilmesiyle oluşturulan akord şekline düzen denir. Günümüzde bozuk düzen
(kara düzen), bağlama düzeni ve misget düzeni adlarıyla anılan üç ayrı düzen
yoğun olarak kullanılmaktadır.
Sıralanan öğelerden hiçbiri tek başına bir tür belirleyemez. Mutlak suretle,
daha başka öğelerin de beraberce bulunması gerekir.
Bir alt türü oluşturan öğelerden biri dahi eksik kullanılırsa, bu durumda da, o
türün çeşnisi oluşur. Buna türsel çeşni denilir. Sözgelimi, Zeybek türünü
oluşturan öğelerden usûl öğesi -dokuz zamanlıdır- değiştirilip, sekiz zamanlı
usûl kullanılır ve usûl, zeybek türünün bir diğer öğesi olan 'zeybek tavrı'yla
seslendirilirse, zeybek türünün yerine, zeybek çeşnisi oluşur.
Geleneksel Halk Müziğinin, bir diğer genel özelliği ise, anonim oluşudur.
Kuşkusuz ki, anonimlik bu türü belirleyen bir öge değildir.
Bugüne değin, Ghm'nin alt türleriyle ilgili ciddi hiçbir ayrım yapılmamış, daha
çok yöreleri ya da sözel tür veya biçimleri dikkate alarak tasnifler
oluşturulmuştur. Örneğin; Doğu Anadolu Türküsü, Ninni, Koşma gibi. Oysa, bu
ayrımların hiçbiri, ezginin kendisine yönelik değildir.Yani, tür tanımı anlayışı
içinde yapılmamıştır.
Duygu Dolu Gönül Sesi Türkülerimiz
Figan Karahasan – Temel Hakkı Karahasan
ALKIM YAYINEVİ - 2003 |